Uwe Rosenberg jest znany przede wszystkim ze swoich rozbudowanych gier ekonomicznych. Wśród nich znajdują się między innymi Agricola, Kawerna, Atiwa oraz monumentalna Uczta dla Odyna, którą można uznać za opus magnum projektanta. W jego dorobku nie brakuje jednak również gier abstrakcyjnych, takich jak Nova Luna i Patchwork, ani cenionych karcianek — Fasolki czy Mamma Mia!.
Pola Arle należą do pierwszej z tych grup. Jest to ekonomiczna gra dla jednej lub dwóch osób, w której rozwijamy gospodarstwo położone we Fryzji Wschodniej. Uprawiamy zboże i len, hodujemy zwierzęta, osuszamy torfowiska, budujemy groble, przetwarzamy surowce i wozimy towary do pobliskich miejscowości.
Jest to zarazem najbardziej autobiograficzna gra Rosenberga. Arle to prawdziwa miejscowość, w której urodził się jego ojciec i pobrali się rodzice projektanta. Jednym z występujących w grze celów podróży jest Beemoor, gdzie na położonej na uboczu farmie dorastał ojciec autora. Także część budynków ma swoje odpowiedniki w rodzinnej historii Rosenberga.
Polską wersję gry wydało wydawnictwo Rebel. Sprawdźmy, jak wygląda życie właściciela fryzyjskich włości i czy spośród licznych pól akcji, narzędzi, pojazdów oraz surowców wyłania się sprawnie działające gospodarstwo.
Rozgrywka
W Polach Arle każdy uczestnik otrzymuje planszę włości oraz planszę stodoły i celów podróży. Na pierwszej znajdują się pola przeznaczone pod uprawy, hodowlę, lasy i budynki, ale początkowo znaczna część terenu pozostaje niedostępna. U góry planszy rozciągają się obszary zalewowe, natomiast jej dolną część zajmują torfowiska.
Na planszy włości znajduje się również tor dóbr, za pomocą którego oznaczamy ilość posiadanego pożywienia, zboża, skór, lnu i wełny. Drewno, glina, torf oraz ich przetworzone odpowiedniki mają natomiast postać osobnych żetonów i znaczników.
Pomiędzy graczami leżą plansza główna oraz plansza zasobów. Na tej pierwszej znajdują się pola akcji, tory narzędzi i budynki, które będzie można wznieść w trakcie rozgrywki. Druga pomaga uporządkować liczne kafelki pól, lasów, zagród, pojazdów, pługów, barek, tkanin oraz pozostałych elementów.
Celem gry jest jak najlepsze rozwinięcie gospodarstwa. Punkty otrzymujemy między innymi za budynki, narzędzia, pojazdy, zgromadzone dobra, zwierzęta i odbyte podróże. Możemy je również stracić za nieosuszone torfowiska, nieodgrodzone tereny zalewowe oraz braki w zaopatrzeniu.
Dziewięć sezonów
Rozgrywka obejmuje dziewięć sezonów, na przemian letnich i zimowych. Reprezentują one cztery i pół roku rozwoju gospodarstwa. Każdy sezon składa się z trzech faz: przygotowania, pracy oraz inwentaryzacji.
Podczas przygotowania umieszczamy czterech robotników na polach odpowiadających kolejnym miesiącom. Następnie, w fazie pracy, gracze naprzemiennie wysyłają po jednym robotniku na niezajęte pola akcji.
Plansza została podzielona na część letnią i zimową. W każdym sezonie dostępnych jest piętnaście pól, natomiast druga połowa planszy pozostaje nieaktywna. Latem możemy między innymi orać pola, budować groble, osuszać torfowiska, pozyskiwać drewno i glinę czy wznosić budynki. Zimą zajmujemy się przetwarzaniem dóbr, handlem zwierzętami, budową pojazdów oraz rozwijaniem gospodarstwa na inne sposoby.
Raz w sezonie jeden z graczy może skorzystać z akcji należącej do przeciwnej pory roku. Ma to jednak wpływ na ustalenie pierwszego gracza w kolejnym sezonie. Istnieje również pole Wyrobnika, które pozwala powtórzyć zajętą już akcję po opłaceniu jej dodatkowego kosztu.
Narzędzia
Wiele pól akcji jest powiązanych z narzędziami. Na planszy głównej znajduje się dziesięć osobnych torów przedstawiających między innymi więcierze, krosna tkackie, piece, łopaty, siekiery i strugnice.
Liczba posiadanych narzędzi określa siłę poszczególnych akcji. Więcej siekier pozwala zdobyć więcej drewna, kolejne łopaty zwiększają wydobycie gliny i możliwości budowania grobli, a dodatkowe krosna umożliwiają przetworzenie większej ilości wełny albo lnu.
Narzędzia rozwijamy głównie za pomocą pola Mistrza Cechu. Każde przesunięcie znacznika wymaga opłacenia kosztu, ale ulepszenia pozostają z nami do końca gry. Część torów zapewnia również punkty zwycięstwa.
Włości, groble i torfowiska
Początkowo dostępna przestrzeń na planszy gracza jest mocno ograniczona. Nową ziemię możemy pozyskiwać na dwa sposoby.
Pierwszym jest budowanie grobli. Przesuwając ich kafelki w stronę terenów zalewowych, tworzymy kolejne linie oddzielające gospodarstwo od wody. Ukończenie pełnej linii natychmiast udostępnia trzy nowe obszary użytkowe. Dotarcie z groblami na samą górę planszy pozwala również uniknąć ujemnych punktów.
Drugim sposobem jest osuszanie torfowisk. Odwrócony kafelek zostaje wypełniony torfem, który następnie możemy stopniowo wydobywać. Po usunięciu ostatniego znacznika torfowisko znika, a znajdujący się pod nim teren staje się dostępny.
Pozyskane miejsce można przeznaczyć pod pola zboża i lnu, lasy, zagrody oraz budynki. Pola dostarczają plonów, lasy drewna, a zagrody i stajnie pozwalają hodować większą liczbę zwierząt. Wybrane kafelki można także ulepszać — las zmienić w park, zagrodę w magazyn, a stajnię w podwójną stajnię.
Hodowla
W grze występują owce, krowy i konie. Zwierzęta można trzymać na pastwiskach, w zagrodach, stajniach, parkach, a nawet pojedynczo na groblach. Każde z tych miejsc ma inną pojemność.
Krowy i owce pomagają zdobywać pożywienie, owce dostarczają wełny, a konie są potrzebne do zakupu części pojazdów i pługów. Zwierzęta zgromadzone parami w zagrodach i stajniach rozmnażają się podczas zimowej inwentaryzacji.
Samo zebranie jak największego stada jednego gatunku nie zapewni jednak dobrego wyniku. Na końcu gry zwierzęta, których mamy najmniej, są warte po dwa punkty. Gatunek znajdujący się pośrodku przynosi po jednym punkcie, natomiast najliczniejsze zwierzęta nie dają ich wcale.
Pojazdy i przetwarzanie
W stodole przechowujemy pługi, barki oraz pojazdy. Miejsce jest ograniczone, dlatego nie możemy bez końca gromadzić wyposażenia. Pługi pozwalają zaorać więcej pól, a barki wymieniać torf na dobra znajdujące się na torach.
Pojazdy pełnią bardziej złożoną funkcję. W trakcie fazy pracy możemy ładować na nie surowce, tkaniny i kafelki celów podróży. Drewno przewożone na wozie zmienia się w deski, a glina — po opłaceniu dodatkowego torfu — w cegły. Płótno, sukno oraz garbowana skóra są natomiast przetwarzane w bardziej wartościową odzież.
Towary pozostają na pojazdach do zakończenia fazy pracy. Oznacza to, że nie możemy natychmiast skorzystać z przetworzonych materiałów i musimy odpowiednio wcześnie zaplanować produkcję.
Pojazdy różnią się ceną, wielkością oraz układem miejsc załadunkowych. Najmniejsze służą głównie do przetwarzania podstawowych surowców. Większe mogą przewozić tkaniny i pozwalają dotrzeć do bardziej oddalonych miejscowości.
Cele podróży
Każdy uczestnik rozpoczyna grę z własnym zestawem dziewięciu celów podróży. Aby odwiedzić wybraną miejscowość, trzeba umieścić jej kafelek na pojeździe i natychmiast sprzedać co najmniej jeden ze wskazanych na nim towarów.
W zamian otrzymujemy pożywienie. Poszczególne miejscowości poszukują innych produktów: zwierząt, torfu, zboża, tkanin, odzieży, a niekiedy również pługów, barek czy pól.
Podczas inwentaryzacji zrealizowane kafelki trafiają na tor podróży i tworzą biegnącą w górę drogę. Im więcej miejsca zakryją, tym więcej punktów otrzymamy na końcu gry.
Inwentaryzacja
Po wykorzystaniu robotników przychodzi czas na inwentaryzację. Jej przebieg zależy od aktualnej pory roku.
Pod koniec lata najpierw rozładowujemy pojazdy. Następnie otrzymujemy pożywienie za owce i krowy, zbieramy zboże oraz len z pól, a także drewno z lasów. Na zakończenie musimy zapłacić trzy jednostki pożywienia i dwa znaczniki torfu przeznaczonego na opał.
Zimą również rozpoczynamy od rozładunku. Potem zwierzęta przebywające w zagrodach i stajniach mogą się rozmnożyć, a owce dostarczają wełny. Tym razem podczas żywienia należy zapłacić wyłącznie trzy jednostki pożywienia.
Braki można częściowo uzupełniać innymi dobrami, ale jeśli nadal nie jesteśmy w stanie zaspokoić potrzeb gospodarstwa, tracimy punkty.
Koniec gry
Rozgrywka kończy się po dziewiątym sezonie i ostatniej letniej inwentaryzacji. Następnie przechodzimy przez rozbudowany arkusz punktacji.
Podliczamy tkaniny, odzież i przetworzone surowce, wyposażenie stodoły, długość toru podróży, rozwinięte narzędzia, dobra, budynki, pola, lasy, zagrody, stajnie oraz zwierzęta. Od wyniku odejmujemy kary za pozostawione torfowiska, kładkę, nieodgrodzone tereny zalewowe i ewentualne braki w zaopatrzeniu.
Wygrywa osoba z największą liczbą punktów.
Wrażenia
Pola Arle należą do gier, w których podstawowe zasady okazują się znacznie prostsze niż liczba dostępnych możliwości. W swojej turze umieszczamy robotnika na wybranym polu i wykonujemy przypisaną do niego akcję. Nie brzmi to szczególnie skomplikowanie. Problem — albo największa atrakcja gry — zaczyna się w chwili, gdy patrzymy na trzydzieści pól akcji, własne włości, tory narzędzi, dostępne budynki, pojazdy i cały zestaw surowców czekających na przetworzenie.
W naszym przypadku pierwszej partii towarzyszyła jednak bardziej ciekawość niż przytłoczenie. Duża liczba możliwości zachęcała do sprawdzania kolejnych mechanizmów i powolnego odkrywania dróg prowadzących do zwycięstwa. Nie zmienia to faktu, że debiutancka rozgrywka była właściwie jednym długim paraliżem decyzyjnym. Dopiero wraz z poznawaniem zależności pojawiają się konkretne pomysły, które można próbować realizować.
Dużo gry i dużo elementów
Przygotowanie Pól Arle jest pracochłonne. W pudełku znajduje się mnóstwo plansz, kafelków i znaczników, a podczas pierwszego spotkania z grą trudno od razu zapamiętać, co gdzie należy położyć. Po jednej partii można już jednak zorganizować zawartość pudełka w sposób znacznie ułatwiający kolejne rozłożenie. Pomaga również osobna plansza zasobów, dzięki której kafelki mają na stole swoje wyznaczone miejsca.
Tego stołu potrzeba zresztą sporo. Na blacie o wymiarach 120 × 60 cm ledwo udało nam się pomieścić wszystkie elementy. Pewne wątpliwości budzi również liczba niektórych kafelków — między innymi pól, sukna czy skóry. Podczas naszych partii znaczna część zapasów pozostawała niewykorzystana. Być może bardziej doświadczeni gracze znajdą zastosowanie dla większej ich liczby, ale na razie wydają się trochę przesadzone.
Oprawa graficzna ma charakterystyczny styl kojarzący się z ekonomicznymi grami Rosenberga. Ilustracji Dennisa Lohausena raczej nie nazwalibyśmy pięknymi, ale dobrze oddają epokę i temat gry. Co ważniejsze, plansze pozostają czytelne mimo ogromnej liczby zgromadzonych na nich informacji. Jakość wykonania nie zaskakuje ani pozytywnie, ani negatywnie — jest zgodna z tym, czego oczekiwaliśmy od takiego wydania.
Od lata do zimy
Podział pól akcji na letnie i zimowe początkowo zwiększa liczbę informacji, które trzeba przyswoić. Już podczas pierwszej partii okazuje się jednak całkiem intuicyjny. Latem zajmujemy się między innymi uprawą ziemi, budowaniem grobli i pozyskiwaniem podstawowych surowców, zimą natomiast częściej je przetwarzamy i rozwijamy gospodarstwo. Planowanie zaczyna odbywać się wahadłowo: przygotowujemy się do działań dostępnych w następnym sezonie, pamiętając jednocześnie o zbliżającej się inwentaryzacji.
Szeroki wybór pól nie oznacza, że poczynania drugiej osoby pozostają bez znaczenia. Niektóre czynności, na przykład budowanie, są dostępne w kilku miejscach, ale stanowi to raczej wyjątek. Przeciwnik może zająć potrzebne pole i zmusić nas do zmiany kolejności działań albo zmodyfikowania całego planu. Interakcja nie polega na niszczeniu cudzych włości, ale rywalizacja o akcje jest wyraźnie odczuwalna.
Narzędzia, groble i torfowiska
Rozwijanie narzędzi stanowi jeden z fundamentów gospodarki. Ich ulepszanie nie tylko przynosi punkty, ale przede wszystkim wzmacnia powiązane z nimi akcje. Niezależnie od obranej strategii trudno całkowicie pominąć tę część gry. Nawet łopaty i siekiery, które same nie zapewniają punktów, pozwalają skuteczniej pozyskiwać podstawowe surowce oraz przesuwać groble.
Rozbudowa włości jest ściśle powiązana z torfowiskami i terenami zalewowymi. Torf pozostaje ważnym zasobem, więc bagna trzeba najpierw osuszać, a następnie stopniowo opróżniać. Motywację zwiększają dotkliwe ujemne punkty za torfowiska pozostawione na planszy. Abstrahując od wątpliwej ekologiczności całego przedsięwzięcia, mechanizm dobrze łączy pozyskiwanie surowców z odzyskiwaniem miejsca pod dalszą rozbudowę.
Podobnie działają groble. Początkowo, gdy sporą część planszetki zajmują bagna i torfowiska, dodatkowe tereny są bardzo potrzebne. Jednocześnie uniknięcie wszystkich związanych z groblami kar wymaga systematycznej pracy przez większość rozgrywki. Nie udało nam się jeszcze wykorzystać całej dostępnej powierzchni, ale samo stopniowe przekształcanie planszetki daje wyraźne poczucie rozwoju gospodarstwa.
Wozy pełne cegieł i jedzenia
Ciekawym pomysłem jest przetwarzanie surowców za pomocą pojazdów. Ładujemy drewno lub glinę na wóz, a po zakończeniu sezonu odbieramy deski i cegły. Jest to trochę zabawne, ale zarazem skutecznie motywuje do rozbudowy floty. Pojazdy służą również do przewożenia tkanin i realizowania celów podróży, dzięki czemu stają się ważną częścią całej gospodarczej układanki.
Nieco dziwnie wypada natomiast handel z okolicznymi miejscowościami. Różne produkty wymieniamy bezpośrednio na pożywienie, jak gdyby z całego systemu gospodarczego usunięto pieniądze. Brakuje ich zarówno podczas sprzedaży, jak i przetwarzania towarów. Nie psuje to mechaniki, ale sprawia, że niektóre wymiany są mniej intuicyjne pod względem tematycznym.
Pożywienia jest przy tym znacznie więcej niż w Agricoli. Nie przypominamy sobie sytuacji, w której trzeba było nerwowo zastanawiać się, jak wyżywić gospodarstwo. Można wyobrazić sobie trudniejszy wariant, w którym karmienie ludzi i zwierząt stanowiłoby większe wyzwanie. Wydaje się jednak, że łagodniejsza presja była świadomą decyzją autora. Wyżywienie rodziny pozostaje drobnym obowiązkiem, ale nie przesłania licznych możliwości rozwoju. Dobrze tylko, że zgromadzone jedzenie się nie psuje.
Swoboda i sałatka punktowa
Pola Arle oferują ogromną swobodę, chociaż system punktowania zachęca raczej do wszechstronnego rozwoju niż daleko idącej specjalizacji. Dobrym przykładem są zwierzęta. Najwięcej zyskujemy za gatunek, którego mamy najmniej, natomiast najliczniejszy nie przynosi punktów. Opłaca się więc utrzymywać możliwie równomierne stada. Jednocześnie nie można zaniedbać budynków, narzędzi, podróży, przetworzonych towarów ani potencjalnych kar na planszy włości.
Efektem jest solidna sałatka punktowa. Ocena własnej sytuacji nie jest łatwa, a dokładne oszacowanie wyniku przeciwnika wydaje się na tyle czasochłonne, że lepiej skupić się na rozwijaniu własnego gospodarstwa. Mimo rywalizacji o pola akcji większość czasu poświęcamy więc własnej układance.
Pod tym względem gra wyraźnie różni się od bardziej przyziemnej Agricoli i Kawerny, w których mocniej odczuwamy perspektywę rolnika zarządzającego rodziną. W Polach Arle patrzymy na gospodarstwo raczej oczami właściciela rozległych włości. Nie musimy wiedzieć, dokąd parobcy zawieźli drewno i glinę — najważniejsze, żeby wrócili z deskami i cegłami.
Fryzyjskie gospodarstwo
Pomimo mnogości mechanizmów nie jest to abstrakcyjna układanka. Groble, torfowiska, zmieniające się sezony, hodowla zwierząt, podróże do pobliskich miejscowości i przetwarzanie surowców składają się na spójną wizję codzienności fryzyjskiego ziemianina. Autobiograficzne tło projektu nie jest konieczne do zrozumienia gry, ale pomaga wyjaśnić, dlaczego jej poszczególne elementy zostały przedstawione z taką szczegółowością.
Dziewięć sezonów zapewnia odpowiednią długość rozgrywki. Można sobie wyobrazić kolejne rundy, podczas których maksymalizowalibyśmy wyniki i wznosili następne budynki, ale najprawdopodobniej gra stałaby się przez to mniej interesująca. Pierwsze partie zajmują co najmniej dwie godziny, nie licząc przygotowania i składania. Po poznaniu gry czas ten skraca się w naszym przypadku do około dziewięćdziesięciu minut.
Zmienny zestaw budynków i duża liczba możliwych kierunków rozwoju zapewniają dobrą regrywalność. Potrzeba wielu partii, aby dokładnie poznać wszystkie zależności, a nawet wtedy gra nie powinna szybko się znudzić. Nie jest to jednak tytuł, w który chcielibyśmy rozegrać kilka partii pod rząd. Pola Arle lepiej sprawdzają się jako gra wyciągana od czasu do czasu, kiedy mamy ochotę przysiąść nad czymś konkretniejszym.
To propozycja przede wszystkim dla doświadczonych miłośników gier ekonomicznych, których nie odstraszają rozbudowane przygotowania, duża liczba dostępnych akcji i sałatka punktowa. W zamian otrzymają angażującą grę o prostym rdzeniu zasad, dużej swobodzie i stopniowym przekształcaniu niewielkiego gospodarstwa w rozległe, dobrze funkcjonujące włości.
Podsumowanie
Pola Arle to rozbudowana gra ekonomiczna oparta na worker placement, zarządzaniu zasobami i rozwijaniu własnego gospodarstwa. Sam przebieg tury jest prosty, ale liczba dostępnych akcji i wzajemnie powiązanych systemów sprawia, że poznawanie gry wymaga czasu.
Podział na lato i zimę wymusza planowanie z wyprzedzeniem, rozwijanie narzędzi pozwala stopniowo zwiększać wydajność, a osuszanie torfowisk i przesuwanie grobli dobrze pokazują przemianę posiadłości. Ciekawym dodatkiem są pojazdy wykorzystywane jednocześnie do przetwarzania surowców i prowadzenia handlu.
Gra wymaga dużego stołu, jej przygotowanie jest pracochłonne, a pierwsza partia może zająć ponad dwie godziny. Nie będzie więc najlepszym wyborem dla początkujących ani dla osób szukających szybkiej i bezpośredniej rywalizacji. Doświadczeni miłośnicy eurogier znajdą tu jednak dużo swobody, wiele możliwości rozwoju oraz satysfakcjonujące poczucie budowania coraz sprawniej funkcjonujących włości.
Dziękujemy wydawnictwu Rebel.pl za przekazanie egzemplarza gry do recenzji.
